Hanma zwa yô ngu a atindi a lamen man ngeren u. Aluer ior mba lamen zwa u i mar ve a mi la yô, ka ve hool a mi nahan ve a fa atindi la ga kpa ve gema ve fa u dondon á ken ilyam sha er ve lu ungwan i lu lamen la. Kpa gema di u ngeren yô, saa ve á hen atindi la ve ve á nger á gba sha gbir ye.
Zwativ kpa iyange se lu lamen a lam kpa se lu ngeren ga. Ka Mbakristu mba “Dutch Reformed Church Missionaries” iyange ve va hii u keren gbenda u ngeren Zwativ ye. Ka we á soo u yan swase u cian ihyandegh ga. Er iyange zwativ taver nahan kpa umishenari mban hen kulekule, sha u lamen a mbaganden man mbayev cii. Iyange mba kaven u lamen yô, ve tema ve hii u ngeren akenge a ve lu ungwan la. Lu Mr. Charles Clarke je lu or hiihii u ngeren asember a zwativ ken inyom i 1848 la ye (Ortogerafi 2012). Ka we á wua ikyor u gbidye sha vande. Er awashima ve u henen zwativ lu u wasen msamber u Lohodedoo yô maa Ortesen A. S. Judd hii geman evangel i Marku ken inyom i 1914 la. Ken inyom i 1931 shi zwativ zua a mzehemen sha wegh ku Ortese W.A. Malherbe, u á nger takeda u paseinja “Tiv-English Dictionary” la. Cii man ityakeda ne hii u duen won yô mba ve hii u tesen mnger u zwativ la rumun a mnger u asember voogh. Ka mhii u Ortogerafi u Tiv je la. Er upyaven mba hen Tiv lu lamen yilan Aôndo kposo nahan (Aônde, Aondu, Aôndo) ve rumun er i ngeren er Aôndo i kuren sha ‘o’. Mbamishen mba Dutch Reformed Church, u á hingir (NKST) ne iyange ve er tom ne sha gbashima u wasen mvese u zwativ. Tiv cii ve á wuese ve gbem. Er iyange i lu zwa ve u mar a mi ga nahan kpa ve suur ken Ortogerafi ne nahan ve nger ityakeda imiôngo, Capt, R. C. Tarbraham iyange nger 'A Dictionary of Tiv Language' (1940) man 'The Principles of Tiv Language' (1940).
Hii ken inyom i 1960 ior mbagenev kpishi er tom sha Ortogerafi u zwativ er, Prof. David Arnott, Yunivasiti u London man Prof. William Welmers, Yunivasiti u California man Prof. Carl Hoffmann, Yunivasiti u Ibadan man Prof. Armstrong (nenge: Manual 2 National Languages Center, Federal Ministry of Education, Lagos (1983). Nongo u Kristu u i Ser u sha Tar (NKST) kpa er ve lu a gbashima sha kwagh u zwativ yô ve tsua Orvesen S.G. Ikpa, er a hemen kômitii u sôron ortogerafi. Orvesen Ikpa kure tom na man nger 'Current Tiv Ortogerafi' (1985).
Gomna wase u hiihii, Aper Aku kpa iyange tsua kômitii u nengen sha ortogerafi kpa gôvmen la va kera za hemen a tom u iyange kômitii sôr na ve la ga. Orvesen u a lu ityôgh ki Mzoo u Zwativ wase hegen ne, Prof. Kpamor J.T. Orkar, tôv sha kwagh u zwativ zanzan je Yunivasiti i Oxford (United Kingdom) na un ikyônogh ki Porofosô u Zwativ. Un kpa iyange nger takeda u Ortogerafi u Tiv 2006.
Mzoo u zwativ iyange tôô ian u nengen sha mbamser mba Ortogerafi mban cii. Ken inyom 2012 la tsua kômitii u sôron ve. Ka tom ve se lu a Ortogerafi u zwativ u i ser 2012 hegen ye. Aluer u gba ave sha mi yô, kwagh ne un a mase wanger we waang er sev nahan. Imio ngi hemba doon sha zwa u ordughun.
Professor Kpamor J.T. Orkar er tom kpishi sha akenge a zwativ. Shi a nger ityakeda kpishi je hemba ikyundu. Ka er kwagh u zwativ ne a va hingir sha ave a se ôntiv mba se kav takeda shi se fe zwa wase ne ve se lu hemban sôron ye. Mser ne ngu a kure ga, we kpa u fatyô u wan wegh sha mi, nyôr Mzoo u Zwativ nahan tese atôakaa a u nenge wer, sha mtev wou yô, asember ma a lu er u hen la yô. Mzoo un á rumun a mi yô, shi se seer ken ortogerafi nahan Tiv cii ve gba dondon.
From:
Setiv Progressive Association
Comments
Post a Comment